ساختار و عملکرد لولۀ گوارش + تست‌های برگزیده همراه پاسخ تشریحی

در این مقاله می­‌خواهیم به ساختار و عملکرد لولۀ گوارش از فصل دوم زیست دهم – گفتار اول بپردازیم؛ که شامل: ساختار لولۀ گوارش و عملکرد آن، حرکت لولۀ گوارش، نحوۀ گوارش در معده، گوارش در رودۀ باریک و آنزیم‌­های مربوط به گوارش است. تمام نکات کنکوری و تستی مربوط به آن را مطرح خواهیم کرد و در آخر شما را با چند سؤال تستی و کنکوری مورد سنجش قرار خواهیم داد.

 

ساختار لولۀ گوارش:

لایه‌­های لولۀ گوارش	اجزای قابل مشاهده	نکات
لایۀ بیرونی	بافت پیوندی سست رگ­‌های خونی (یاختۀ پوششی و ماهیچه‌­ای و عصبی موجود در رگ)	لایۀ بیرونی بخشی از صفاق است. صفاق اندام­‌های درون شکم (نه فقط اندام‌­های لولۀ گوارش!) را به هم متصل می‌نماید. البته لایۀ بیرونی در دهان، حلق، ابتدای مری و راست روده جزو صفاق نیست.
لایۀ ماهیچه­‌ای	بافت پیوندی سست ماهیچۀ اسکلتی (از دهان تا بخش ابتدایی مری + بنداره خارجی راست­روده) ماهیچۀ صاف (از بخش انتهایی مری تا بنداره داخلی راست­روده) رگ­‌های خونی (یاختۀ پوششی و ماهیچه­‌ای و عصبی موجود در رگ)	این لایه در ایجاد حرکات لولۀ گوارش (کرمی و قطعه قطعه کننده) نقش دارد و سبب گوارش مکانیکی مواد غذایی و خردشدن و مخلوط شدن آن­ها با شیرۀ گوارشی می‌­شود.
لایۀ زیرمخاطی	بافت پیوندی سست شبکه­ای از یاخته­‌های عصبی رگ‌­های خونی (یاختۀ پوششی و ماهیچه­‌ای و عصبی موجود در رگ)	لایۀ زیرمخاطی باعث می‌­شود که مخاط به لایۀ ماهیچه‌­ای بچسبد و به راحتی روی آن بلغزد یا چین بخورد.
لایۀ مخاطی	بافت پیوندی سست بافت پوششی رگ‌­های خونی (یاختۀ پوششی و ماهیچه‌­ای و عصبی موجود در رگ)	این لایه کارهای متفاوتی از جمله جذب و ترشح را انجام می­‌دهد.

 

•  لایۀ ماهیچه‌­ای حلقوی برخلاف لایۀ ماهیچه‌­ای طولی، بین دو شبکۀ عصبی قرار دارد.
• بنداره انتهایی مری (نه بنداره انتهای معده!)، زیر دیافراگم قرار دارد؛ یعنی مری از دیافراگم عبور می‌­کند.
•  بخشی از دوازدهه، پشت کولون افقی قرار دارد و بخش اعظم پانکراس پشت معده قرار دارد.
•  بالاترین قسمت کبد، از بنداره انتهایی مری در سطح بالاتری قرار دارد.
•  انتهای ضخیم­‌تر لوزالمعده برخلاف انتهای دیگر آن، در پشت معده قرار ندارد.
• قسمتی از معده توسط کبد پوشیده شده است و بنداره پیلور زیر لوب (بخش) چپ کبد قرار دارد.
•  همواره پشت نای، مری قرار دارد ولی لزوماً نمی‌­توان گفت که جلوی هر قسمتی از مری، نای قرار دارد.
•  پایین­‌ترین قسمت رودۀ بزرگ، کولون پایین­رو است.

 

 

حرکات لوله گوارش:

انواع حرکات لولۀ گوارش	حرکت کرمی	حرکت قطعه قطعه­ کننده
نوع انقباض	پیوسته	منقطع
نقش در گوارش فیزیکی	دارد (غیرمستقیم)	دارد
نقش در گوارش شیمیایی	دارد (غیرمستقیم)	دارد (غیرمستقیم)
نقش در پیش بردن غذا به جلو	دارد	دارد (غیرمستقیم)
تعداد حلقۀ انقباضی	یکی	چندتا
مکان انجام حرکت	لولۀ گوارش (از حلق تا مخرج) + میزنای	کتاب درسی حرفی نزده!

 

گوارش در دهان و بلع غذا:

غدد بزاقی بزرگ	زیرآرواره‌­ای	زیرزبانی	بناگوشی
تعداد	2	2	2
محل ورود ترشحات	کف حفرۀ دهانی	کف حفرۀ دهانی	سقف حفرۀ دهانی
بیشترین تعداد مجرا	–	+	–
کوچک­ترین	–	+	–
بزرگ­ترین	–	–	+
پایین­‌ترین	+	–	–
بالاترین	–	–	+
جلویی­‌ترین	–	+	–
عقبی‌­ترین	–	–	+
تشکیل شده از بخش‌­های کوچک­تر	+	+	+
بیشترین فاصله بین یک جفت غده بزاقی متناظر	–	–	+
دورترین غده بزاقی از حلق	–	+	–
تنها غده بزاقی بالاتر از حلق	–	–	+

•  مجرای غده بناگوشی از مجاورت نوعی ماهیچه عبور می­‌کند و به نیمۀ بالایی غده متصل شده است.
• ضخامت استخوان متصل به زردپی استخوان همانند غدۀ بناگوشی از بالا به پایین افزایش می‌­یابد.
•  زبان به بافت استخوانی فک پایین متصل است.

 

 

گوارش در معده:

نوع سلول	محل قرارگیری	مادۀ ترشحی	محل ترشح	نکات
پوشش سطحی مخاط معده	حفرۀ معده	مادۀ مخاطی	درون معده	روان­‌سازی حرکت – لولۀ گوارش را از آسیب فیزیکی و شیمیایی حفظ می‌­کند. لیزوزیم هم نقش ایمنی را ایفا می‌­کند
		بیکربنات	درون معده	قلیایی است و نقش محافظتی دارد
ترشح‌­کننده مادۀ مخاطی	غدد معده	مادۀ مخاطی	درون عده	روان­‌سازی حرکت – لولۀ گوارش را از آسیب فیزیکی و شیمیایی حفظ می­‌کند. لیزوزیم هم نقش ایمنی را ایفا می­‌کند
کناری غدد معده	غدد معده	اسید معده	درون معده	تبدیل پپسینوژن به پپسین و نقش اسیدی و ایمنی
		فاکتور داخلی	درون معده	در ساخت گویچۀ قرمز و جذب ویتامین  نقش دارد
اصلی غدد معده	غدد معده	پروتئازها	درون معده	پپسینوژن در اثر HCl و پپسین، به پپسین تبدیل می­شود
درون‌­ریز غدد معده	غدد معده	هورمون گاسترین	خون	تحریک یاختۀ کناری ↤ ترشح اسید معده تحریک یاختۀ اصلی ↤ ترشح پپسینوژن

 

•  در لولۀ گوارش، معده بخش کیس‌ه­ای است و در دستگاه گوارش، کیسه صفرا و معده بخش‌_­های کیس‌ه­ای محسوب می‌­شوند.
•  یاخته­‌های کناری بر اساس شکل کتاب درسی، فقط در غده معده حضور دارند.
•  یاخته‌­های ترشح­‌کننده ماده مخاطی برخلاف یاخته‌­های اصلی و کناری، در تماس مستقیم با یاخته‌­های حفره معده هستند.
• بنداره انتهای مری در قسمت چپ بدن ولی راست معده قرار دارد.
•  اندازۀ یاخته‌­های موجود در غده معده به ترتیب از بزرگ به کوچک عبارت است از: کناری – اصلی – ترشح­‌کننده مادۀ مخاطی
•  یاختۀ کناری نسبت به اصلی، هستۀ بزرگ­تر و گردتری را دارا است؛ ولی هسته هر دو نوع یاخته به غشای پایه نزدیک­تر است.
•  بخشی از معده پایین‌­تر از پیلور است و ضخیم­‌ترین بخش دیواره معده، بنداره پیلور است.
•  ترشحات بیش از یک غده معده می‌­تواند وارد حفره معده یکسان شود.
•  هر حلقۀ انقباضی که به یاخته ماهیچه‌­ای می‌­رسد، موجب افزایش انقباض آن نمی­‌شود؛ مثلاً وقتی حلقه انقباضی به بنداره‌­ها می­رسد، یاخته‌­های ماهیچه حلقوی بنداره از حالت انقباض خارج می­‌شوند.

 

شیوۀ فعال­سازی پروتئین­‌ها	پروترومبین	تحت ­تأثیر آنزیم پروترومبیناز (ترشح‌­شده از بافت و گرده‌­های آسیب دیده) به شکل فعال (ترومبین) تبدیل می­‌شود.
	پپسینوژن	پپسینوژن در اثر HCl و پپسین به پپسین تبدیل می­‌شود.
	پروتئین­‌های مکمل	در اثر تماس با میکروب‌­ها و بخش دم پادتن­‌ها فعال می­‌شود و پس از فعال­‌شدن پروتئین‌­های مکمل دیگر را فعال کرده و این مسیر ادامه می­‌یابد.

•  آنزیم پروترومبیناز برخلاف پروتئین‌­های بالا به صورت فعال از یاخته ترشح_{­‌‌‌‌‌‌}کننده آزاد می­شود.

 

 

گوارش در روده باریک:

بخش برون­ریز لوزالمعده
ترشحات	مکان ورود ترشحات	ویژگی
بیکربنات	بخش ابتدایی رودۀ باریک (دوازدهه)	خنثی‌­سازی اثر اسیدی کیموس
آمیلاز		آبکافت
پروتئاز		تجزیۀ پروتئین
لیپاز		تجزیۀ لیپید
بخش درون­ریز لوزالمعده
ترشحات	مکان ورود ترشحات	ویژگی
گلوکاگون	خون	تجزیۀ گلیکوژن و افزایش قند خون
انسولین		ورود گلوکز به یاخته­‌ها و کاهش قند خون

 

• هم بالاترین و هم پایین‌­ترین قسمت کبد، در سمت راست بدن قرار دارد.
• انشعابات مجرای صفراوی در سمت راست بدن بیشتر از چپ است.
• مجاری صفراوی برای اتصال به کیسۀ صفرا، از طریق یک مجرای مشترک به بخش نازک­تر کیسه صفرا متصل می‌­شوند.
• ابتدای رودۀ باریک، بالاتر از بخش پهن لوزالمعده قرار دارد.
• لوزالمعده دارای دو مجرا برای ورود ترشحات به دوازدهه است، که مجرای پایینی به علت اتصال به مجرای کیسه صفرا، قطورتر از مجرای بالایی می‌­باشد.
• هم معده و هم لوزالمعده دارای چندین نوع پروتئاز غیرفعال هستند.
• یاخته­‌های مجاور می­توان ترشح هم گاسترین و هم سکرتین را مشاهده کرد! از سمت معده، ترشح گاسترین و از سمت روده، ترشح سکرتین صورت می‌گیرد.
• در انسان برخلاف ملخ، معده و روده و راست­روده در سطح پایین­تری از غدد بزاقی قرار دارند.
• کبد در گوارش فیزیکی چربی از طریق تولید صفرا نقش دارد؛ ولی می‌­تواند در گوارش شیمیایی چربی نیز به شکل غیرمستقیم نقش داشته باشد.
• رودۀ باریک بیشترین حجم را در حفره شکمی نسبت به دیگر اندام­‌های گوارشی اشغال کرده است.

جمع بندی آنزیم‌های دستگاه گوارش:

آنزیم­ها	مکان ترشح آنزیم	محل فعالیت آنزیم	ویژگی	نکات
لیزوزیم	در طول لولۀ گوارش	در طول لولۀ گوارش	از بین بردن باکتری	متعلق به نخستین خط دفاعی بدن
آمیلاز	دهان	دهان	تجزیۀ نشاسته	شروع گوارش شیمیایی کربوهیدرات
	لوزالمعده	رودۀ باریک		در محیط قلیایی رودۀ باریک فعالیت می‌­کند
پروتئاز	معده	معده	تجزیۀ پروتئین	شروع گوارش شیمیایی پروتئین
	لوزالمعده	رودۀ باریک		تحت‌­تأثیر عوامل عصبی و هورمونی (سکرتین)
لیپاز	لوزالمعده	رودۀ باریک	تجزیۀ لیپید	تحت‌­تأثیر نمک­‌های صفراوی و فسفولیپید بر روی چربی تأثیر می‌­گذارد

جمع بندی دستگاه گوارش:

لولۀ گوارش	دهان	مری	معده	رودۀ باریک	رودۀ بزرگ
اندام مرتبط	غدد بزاقی	–	–	لوزالمعده + کبد + کیسه صفر	–
گوارش مکانیکی	آغاز گوارش مکانیکی با دندان­‌ها	–	ادامه توسط حرکات کرمی	ادامه توسط حرکات کرمی و قطعه قطعه کننده و گوارش مکانیکی  چربی توسط صفرا	حرکت آهسته مواد برای انتقال به سمت انتهای لولۀ گوارش
گوارش شیمیایی	آغاز گوارش شیمیایی نشاسته با آمیلاز بزاق	–	آغاز گوارش شیمیایی پروتئین	پایان گوارش شیمیایی	–
مواد ترشحی	بزاق که حاوی آب، یون‎‌‌‌­ها، موسین و انواعی از آنزیم‌­هاست	ترشح ماده مخاطی	موسین + بیکربنات اسید + آنزیم­‌ها + فاکتور داخلی + گاسترین	ماده مخاطی + آب + یون­‌های مختلف از جمله بیکربنات	ماده مخاطی بدون آنزیم گوارشی
جذب	به میزان اندک	–	به میزان اندک	محل اصلی جذب	جذب آب و یون­‌ها

 

1- کدام گزینه، عبارت زیر را به درستی کامل نمی‌­کند؟

« به‌­طور معمول ………… همان سمتی از بدن قرار دارد که  ………… قرار ………… »

1) بندارة انتهاي رودة باریک – آپاندیس – دارد.                 2) دوازدهه – بندارة انتهاي مري – دارد.

3) مجراي مشترک صفرا – طحال – دارد.                        4) سياهرگ فوق کبدي – کولون پایين­رو – دارد.

 

2- در دیواره لوله گوارش، دو شبکه از یاخته‌­های عصبی بخشی را احاطه کرده‌­ا‌ند، کدام گزینه مشخصه این بخش است؟

1) در بخش حجیم لوله گوارش، داخلی­‌ترین بخش لایه ماهیچه‌­ای محسوب می­‌شود.

2) یاخته‌­های این بخش دوکی شکل بوده و به صورت طولی در لوله گوارش، سازمان یافته­‌اند.

3) قطعاً فعالیت یاخته­‌های این بخش توسط بخش پیکری دستگاه عصبی به شکل انعکاسی تنظیم می­‌شود.

4) در قسمتی از لولۀ گوارش که در تنظیم مواد نقش دارند، نسبت به سایر بخش‌­ها ضخامت بیشتری دارد.

 

پاسخ سؤالات تستی:

1- کدام گزینه، عبارت زیر را به درستی کامل نمی­‌کند؟

«به­‌طور معمول ………… همان سمتی از بدن قرار دارد که  ………… قرار ………… »

1) بندارة انتهاي روده باریک – آپاندیس – دارد. (راست – راست)      2) دوازدهه-  بندارة انتهاي مري – ندارد. (راست – چپ)

3) مجراي مشترک صفرا-  طحال – ندارد. (راست – چپ)              4) سياهرگ فوق کبدي – کولون پایين­رو – دارد. (راست – چپ)

 پاسخ: گزینه4

2- در دیواره لوله گوارش، دو شبکه از یاخته­‌های عصبی بخشی را احاطه کرده­‌اند، کدام گزینه مشخصه این بخش است؟ (ماهیچه حلقوی)

1) در بخش حجیم لوله گوارش، داخلی­‌ترین بخش لایه ماهیچه­‌ای محسوب می‌­شود. (در معده، داخلی‌­ترین لایۀ ماهیچه‌­ای، موربه)

2) یاخته­‌های این بخش دوکی شکل بوده و به صورت طولی در لوله گوارش، سازمان یافته‌­اند. (ماهیچۀ حلقوی مدنظر سؤاله نه طولی)

3) قطعاً فعالیت یاخته­‌های این بخش توسط بخش پیکری دستگاه عصبی به شکل انعکاسی تنظیم می‌­شود. (نه دیگه، در معده و روده
ماهیچه صافه نه ماهیچۀ اسکلتی)

4) در قسمتی از لولۀ گوارش که در تنظیم مواد نقش دارند، نسبت به سایر بخش­‌ها ضخامت بیشتری دارد. (بله دیگه در بنداره‌­ها،
ماهیچۀ حلقوی قطر بیشتری داره)

 

منابع: کتاب زیست شناسی دهم

نویسنده: تیم مشاوره مقدم-رضا صادقی